`saqarTevlos ekonomika~  2009 (3)
  bankebi da finansebi
rogor ebrZvis finansur kriziss saqarTvelos sabanko sistema?
maka RaniaSvili

qarTuli bankebi bazarze aRar aqtiuroben, dabandebebs aRar axorcieleben da sesxebis amoRebas axdenen. rogorc eqspertebi ganmartaven, es niSnavs rom qveyanaSi recesiaa, ekonomika gaCerebulia. eqspertTa nawilis azriT, bankebis wminda mogebebi SesaZloa kvlavac Semcirdes, radgan maTi aqtivobis zrda 2009 wels mosalodneli ar aris. saqarTvelos erovnuli bankis (www.nbg.ge) mier gavrcelebuli statistikuri monacemebiT, 2009 wlis ianvarSi saqarTvelos komerciuli bankebis mTliani wminda aqtivebi 319 milioni lariT Semcirda da 8 miliard 546 milioni Seadgina. mimdinare wlis dasawyisidanve, sabanko seqtoris saaqcio kapitali 7,9 milioni lariT, 1 miliard 509 milion laramde Semcirda.
   
aqvs Tu ara saqarTvelos sabanko sistemas problemebTan gamklavebis realuri berketebi da ra TanxebiT apireben qarTuli bankebi Tavis gadarCenas? miTumetes, saqarTvelos erovnuli bankis mier gavrcelebuli monacemebis mixedviT, komerciuli bankebis sakredito dabandebis moculoba (ararezidentebze gacemuli sesxebis CaTvliT), gasuli wlis dasawyisTan SedarebiT, 1401,6 mln. lariT (30,6 procenti) gaizarda da 2008 wlis 31 dekembers 6,0 mlrd. lars miaRwia. aRniSnul periodSi (2008 wels) dakreditebis moculoba mniSvnelovnad izrdeboda uZravi qonebiT operaciebis, kvlevebisa da komerciuli saqmianobis sferoSi, sadac es maCvenebeli TiTqmis 2_jer gaizarda da 138,7 mln. lari Seadgina; 1,6_jer gaizarda dakreditebis moculoba jandacvisa da socialuri momsaxurebis sferoSi da 36,1 mln. lars gauTanabrda.
   iuridiuli pirebis dakreditebis mTlian moculobaSi yvelaze didi xvedriTi wili 47,1%, vaWrobis sferoze modis. ganvlil 12 TveSi vaWrobis sferoze gacemuli sesxebis moculoba 14,8%_iT gaizarda da 1,6 mlrd. lars miaRwia. mrewvelobaze gacemuli sesxebis wili iuridiul pirebze gacemuli vadiani sesxebis saerTo moculobiT, 20,4%_s Seadgens, rac 2009 wlis pirveli ianvrisaTvis 679,7 mln. lariT ganisazRvra (29,0 procentiT meti wlis dasawyisTan SedarebiT); 12,1% modis mSeneblobaze, rac 401,1 mln. laria (Sesabamisad, 9,7%_iT meti). amdenad, iuridiuli pirebis dakreditebis saerTo moculobis 79,6% mxolod sam dargze _ mrewvelobaze, mSeneblobasa da vaWrobaze modis. 2008 wlis ganmavlobaSi fizikuri pirebis dakreditebis moculoba 57,8%_iT gaizarda da 2009 wlis pirveli ianvrisaTvis 2,5 mlrd. lars miaRwia.
   arsebuli recesiis gamo Cveni mosaxleobis Semosavali dRiTi dRe iklebs. komerciuli bankebis problemur mevaleTa raodenoba TiTqmis yoveldRiurad izrdeba. `kreditinfos~ monacemebiT, TebervalSi ianvarTan SedarebiT e.w. `sabanko Sav siaSi~ 8 aTasiT meti adamiani moxvda da dRes kreditinfoSi 150 000_ze meti problemuri klientia dafiqsirebuli. sabanko seqtorSi vadagadacilebuli sesxebis moculoba 2009 wlis ianvarSi 17 milion 829 aTasi lariT gaizarda da axla 177 mln. lars Seadgens. sainteresoa, rom es maCvenebeli 2008 wlis agvistoSi mxolod 100 mln. lari iyo.
   saqarTvelos sabanko seqtorSi arsebul problemebze saerTaSoriso sabanko reitingebic metyveleben: saerTaSoriso sareitingo saagento Moodys_ma qarTul bankebs (`Ti_bi_si banki~ da `saqarTvelos banki~) reitingebi ramdenime safexuriT Seumcira. orive bankis finansuri stabilurobis reitingi `D~_iT ganisazRvreba. `saqarTvelos bankis~ erovnul valutaSi depozitebis reitingi `B1~_dan `B3~_mde Semcirda, xolo vadagadacilebuli valebis reitingi _ `B2~_mde. ucxour valutaSi depozitebis moculoba `B3~ negatiuri prognoziT xasiaTdeba. aseve `B3~_mde Semcirda `Ti_bi_si bankis~ depozitebis reitingi erovnul valutaSi. ucxour valutaSi depozitebis moculobac `B3~ negatiuri prognoziT xasiaTdeba.
   garda amisa, `saqarTvelos bankis~ aqciebis fasi londonis safondo birJaze vardnas ganagrZobs. `saqarTvelos bankis~ globaluri sadepozito xelwerilebis (BGEO) fasi londonis safondo birJaze Tebervlis bolosTvis 13,4%_iT, 2,19 aSS dolaramde, Semcirda, rac aqciebiT vaWrobis ganmavlobaSi istoriuli minimumia.
   yovelive amis gaTvaliswinebiT, albaT, rTuli dasajerebelia, rom saqarTvelos erovnuli bankis mier gavrcelebuli statistikuri monacemebis mixedviT, arasabanko depozitebis moculoba 2,3%_iT gaizarda. sabanko seqtorSi ganTavsebulma arasabanko depozitebis moculobam 2009 wlis 1 TebervlisaTvis 3 miliardi lari Seadgina, rac 2008 wlis Sesabamisi periodis arsebul maCvenebelTan SedarebiT, 2,3%_iT metia. ucxouri valutiT ganTavsebvuli depozitebis moculoba 16,6%_iT gaizarda, maSin roca erovnuli valutiT ganTavsebuli depozitebis moculoba 26,6%_iT Semcirda. depozitebis dolarizaciis koeficienti, 2008 wlis 1 Tebervlis monacemebTan SedarebiT, 9,3 procentuli punqtiT gaizarda da 2009 wlis 1 TebervlisaTvis 76,2% Seadgina.
   rac Seexeba komerciuli bankebis depozitebis saprocento ganakveTebs, bolo erTi wlis manZilze qarTuli bankebi erovnuli valutiT ganTavsebul depozitebze ufro maRal sargebels ixdidnen, vidre ucxouri valutiT ganTavsebul depozitebze. Tu am periodis ganmavlobaSi depozitebze saSualo wliuri Sewonili saprocento ganakveTi 9,5%_s Seadgenda, es maCvenebeli erovnuli valutiT ganTavsebul depozitebze 11,2%, xolo ucxouri valutiT ganTavsebul depozitebze _ 8,9% iyo.
   aRsaniSnavia isic, rom bolo dros saqarTveloSi moqmedi bankebi, aRniSnuli produqtis popularizaciasa da anabrebis ganTavsebis waxalisebas ewevian, rasac sxvadasxva saxis gaTamaSeba, anabrebi da ganTavsebul anabrebze mkveTrad gazrdili saprocento ganakveTi mowmobs, rac realurad anabrebis deficitze unda mianiSnebdes.
   am droisTvis vadian momxmarebels anabarze yvelaze maRal wliur saprocento ganakveTs `vi_Ti_bi banki~ sTavazobs _ 24_Tviani vadiT anabris gaxsnis SemTxvevaSi, erovnul valutaSi ganTavsebul anabars 17%_is wliuri saprocento sargebeli daericxeba, dolariT depozitze wliuri saprocento ganakveTi 12,5%, xolo evroze 12%_s Seadgens. `saqarTvelos bankSi~ analogiur SemTxvevaSi larSi ganTavsebul anabarze saprocento ganakveTi 15,25%_s, dolarsa da evroze ki 12,25%_s aRwevs. `Ti_bi_si bankSi~ larze wliurad 14,5%_is odenobis, dolarsa da evroze ki 11,5%_is odenobis sargebeli dairicxeba. `bank respublikaSi~ wliuri saprocento ganakveTi erovnul valutaze 15%_ia, dolarsa da evroze ki 12%. `prokredit bankSi~ larSi ganTavsebul vadian anabarze wliuri sargebeli 15%_ia, dolarsa da evroSi ganTavsebulze ki 12%. `bazisbankSi~ larze wliuri saprocento ganakveTi aris 15%, dolarze 12%, xolo evroze 11,75%. `saxalxo bankSi~ yovelwliri sargebeli larze 14%_iT, dolarsa da evroze ki 11%_iT ganisazRvreba.
   garda mosaxleoibis mier ganTavsebuli anabrebisa, qarTuli sabanko sistema axla ucxoeTidan mozidul saxsrebsac imedis TvaliT Sehyurebs, Tumca saqarTvelos sabanko sistemaSi milionebi, qarTveli mewileebis bankebidan, TandaTanobiT gasvlis safasurad Semoedineba da Tu ase gagrZelda, unda vivaraudoT, rom male mTeli sabanko seqtori ucxoelTa xelSi gadava.
   `viTibi bank jorjias~ qarTvelma damfuZneblebma sakuTari wili rusul `viTibi jgufs~ 4 milion 999 aTas 990 dolarad miyides. `viTibis~ bolo qarTvelma aqcionerebma anton ingoroyvam da zaza sioriZem erTianad 7,13% gayides. am garigebis Semdeg rusuli `viTibi bankis~ wili qarTul bankSi 84,7%_mde gaizarda.
   ucxoeli mflobelebis xelSi `Tibisi bankis~ aqciebic gadava. rogorc aRniSnul bankSi acxadeben, saerTaSoriso institutebidan 200 milioni dolaris investicias moizidaven da `ibiardTan~, saerTaSoriso safinanso korporaciasTan da holandiisa da germaniis saxelmwifo bankebTan xelSekrulebas martis bolosaTvis gaaformeben. Sedegad ucxouri mxare bankis aqciaTa 45%_is mflobeli gaxdeba, sakontrolo pakets ki bankis damfuZneblebi daitoveben. saerTaSoriso dafinansebis nawili bankis kapitalis gazrdas, xolo nawili sakredito resursis Sevsebas moxmardeba.
   2009 wels wilis gayidvis sezoni pirvelma `saxalxo bankma~ gaxsna. `saxalxo bankis~ aqcionerebma sakuTari aqciebi arabuli jgufis `rakin investmentis~ mier dafuZnebul `evro oils~ mihyides. arabuli kapitali ukve `kor standart bankSic~ devs. 2009 wlis pirveli ianvris mdgomareobiT, saqarTvelos sabanko seqtori 20 komerciuli bankiT iyo warmodgenili, maT Soris, 15_is sawesdebo kapitalSi ucxouri finansebi monawileobs, ori (`banki respublika~ da HSBC) ki ucxouri bankis filialia. bankebis raodenoba ucxouri kapitalis monawileobiT, sawesdebo kapitalSi gasuli wlis dasawyisTan SedarebiT, 12_dan 15_mde gaizarda da maTi wili bankebis saerTo sawesdebo kapitalSi TiTqmis 86%_ia. qarTul sabanko seqtorSi yvelaze didi moTamaSe evropis rekonstruqciisa da ganviTarebis bankia. evrobanki yvela msxvili da SedarebiT msxvili bankis aqciebis yidviTaa dakavebuli. magaliTad, evropis rekonstruqciisa da ganviTarebis banki molaparakebebs `qarTu bankis~ wilis SeZenaze awarmoebs. `banki qarTus~ 25%+1 aqciaTa mflobeli evropis rekonstruqciisa da ganviTarebis banki gaxdeba. principuli SeTanxmeba emitirebuli aqciebis Sesyidvis Taobaze 2009 wlis dasawyisSi Sedga, xolo gadawyvetileba evropis rekonstruqciisa da ganviTarebis bankis direqtorTa sabWom 2009 wlis 10 marts miiRo. sul emitirebuli iqneba 18,239 aqcia, TiToeuli aqciis nominaluri Rirebuleba 1,000 lars Seadgens. evropis rekonstruqciisa da ganviTarebis bankis meir investirebuli Tanxa, rogorc TbilisSi aseve regionebSi, bankis arsebuli poziciebis gaZlierebas moxmardeba.
   evropis banki aqciebs flobs bank `respublikaSi~, `bazis bankSi~, `Tibisi bankSi~, `viTibi bankSi~. eqspertTa nawili EBRD_is qarTul sabanko seqtorSi ufro Rrmad Semosvlas dadebiTad afasebs, radgan, rogorc isini miiCneven, yvelagan, sadac `ibiardi~ wils yidulobs, menejmentis gajansaRebas axdens, evrobanki arasodes yidulobs sakontrolo pakets. evropis rekonstruqciisa da ganviTarebis bankis qarTul sabanko seqtorSi aqtiurad damkvidreba momxmareblisTvisac mniSvnelovania, radgan sakredito resurss SedarebiT gaaiafebs. 2008 wlis oqtomberSi, briuselSi gamarTul donorTa saerTaSoriso konferenciaze mxolod sabanko seqtoris mxardasaWerad EBRD_m 351 mln. evro gamoyo, romelic sam welze gadanawilda. 2008 wels 157 mln. evros gaxarjva moxda, 2009 wels 84 mln. evrosi, xolo 2010 wels 110 mln. evros, qarTul sabanko seqtorSi sesxebisa da kapitaldabandebebis saxiT, evropis rekunstruqciisa da ganviTarebis banki gaxarjavs.
   yvelaferi mianiSnebs imaze, rom mosalodneli samSeneblo biznesebis sruli gakotrebis periodi da menaSeneTa davalianebis permanentuli argadaxda sabanko seqtors axal sirTuleebs Seuqmnis. es imas niSnavs, rom bankebSi morigi krizisuli talRa zafxulSi mosalodnelia, iseve rogorc maTi zaralianobis zrda Semcirebuli Semosavlebis fonze didi saoperacio xarjebis gamo. komerciuli bankebis gadarCenisTvis brZola jer kidev winaa.
   Tbilisis bankTaSorisi birJa uqmdeba?
   saqarTvelos erovnulma bankma monetaruli politikis axali instrumentis savaluto auqcionebis amoqmedeba martis Sua ricxvebidan daiwyo. aRniSnuli instrumenti, romelic farTod gamoiyeneba ganviTarebuli qveynis savaluto intervenciebSi, ekonomikis aSS dolaris likvidobis amaRlebas emsaxureba. am instrumentis gamoyenebiT vaWroba kviraSi orjer Catardeba da igi bankTaSoris savaluto birJas nawilobriv Caanacvlebs. kviris darCenil dReebSi, Cveulebriv, bankTaSorisi savaluto birJa Catardeba. amasTanave, axlad danergili sistemis meSveobiT, komerciul bankebs, bankTaSoris bazarze ucxouri valutiT 24 saaTiani vaWroba SeuZliaT. Tumca zog kiTxvaze pasuxi ar aris gacemuli, magaliTad amoqmeddeba saqarTveloSi derevativebis bazari? rogori iqneba savaluto kursis fiqsingis problema da saerTod, mzad varT am etapze savaluto birJis arsebuli sistema SevcvaloT? xom ar devs rame gauazrebeli, axali sistema amis ukan?
   oficialuri savaluto kursi kvlavac bankTaSorisi savaluto birJis vaWrobis SedegebiT ganisazRvreba.
   
   HSBC_s evroSi plastikuri baraTebi ar aqvs
   olo xanebSi sakredito plastikur baraTebs saqarTveloSi problemebi Seeqmna. bevri banki uars ambobs maT emisiaze. sakvirvelia, magram faqtia, arc msoflio gigants HSBC_s rusTavelis ofiss aRmoaCnda sakredito baraTi evroSi.
   saqarTveloSi arsebuli komerciuli bankebis mier emitirebulma da mimoqcevaSi arsebulma sabanko plastikuri baraTebis raodenobam mimdinare wlis pirveli TebervlisaTvis 3,6 mln. Seadgina, rac, 2008 wlis analogiuri periodSi arsebul maCvenebelTan SedarebiT, 1,7_jer metia. aqedan 84,9 procenti sadebeto baraTebze modis. 2008 wels igive maCvenebeli 91,7 procents Seadgenda. plastikuri baraTebis struqturis cvlileba sakredito baraTebze moTxovnis swrafi zrdis Sedegia. Tu bolo erT weliwadSi mimoqcevaSi arsebuli sadebeto baraTebis raodenobis zrdam 57,9 procenti Seadgina, sakredito baraTebis raodenobam imave periodSi 3,1_jer moimata.
   VISA_baraTi mimoqcevaSi arsebuli baraTebis 80,1 procents Seadgens, momdevno adgilzea EURO CARD/MASTER CARD_i 13,5 procentiT, xolo danarCeni 6,4 procenti, adgilobrivi baraTebis wilad modis. aRsaniSnavia, rom bolo erT weliwadSi mimoqcevaSi arsebuli baraTebis mTlian raodenobaSi VISA_baraTebis xvedriTi wili 5,7 procentuli punqtiT gaizarda.
   matulobs sabanko plastikuri baraTebiT ganxorcielebuli operaciebis moculoba. mimdinare wlis ianvarSi rezidenti emitentebis mier gamoSvebuli baraTebiT ganxorcielda 2,4 mln. operacia, romelTa saerTo moculoba, 2008 wlis Sesabamis periodTan SedarebiT, 6,5 procentiT gaizarda da 269,3 mln. lari Seadgina. operaciebis saerTo raodenobis 94,9 procenti, rezidenti emitentebis mier gamoSvebuli baraTebiT, qveynis SigniT (maT Soris, internetiT) Sesrulebul operaciebze modis, 5,1 procenti ki amave baraTebiT sazRvargareT ganxorcielebuli operaciebia.
   mniSvnelovania, plastikuri baraTebiT momsaxureba, rac komerciuli bankebis kuTvnili bankomatebiTa da posterminalebiT xorcieldeba. saangariSo periodis ganmavlobaSi aRniSnuli saSualebebiT 781,5 aTasi operacia Sesrulda, operaciebis saerTo moculobam ki 148,3 mln. lari Seadgina. am ukanasknelidan 88,0 procenti rezidenti bankebis, 12,0 procenti ki ararezidenti bankebis mier emitirebuli baraTebiT ganxorcielda.
   saqarTvelos erovnuli banki monetaruli
   politikis ganakveTs 6,5 procentamde amcirebs
   aqarTvelos erovnuli bankis monetaruli politikis komitetma 2009 wlis 18 Tebervals, monetaruli politikis ganakveTis 0,5 procentuli punqtiT Semcirebis Sesaxeb miiRo gadawyvetileba. monetaruli politikis ganakveTi 6,5 procents Seadgens. ianvarSi wliuri inflaciis maCvenebeli 2,1 procentamde Semcirda. Sedegad, saSualo wliuri inflacia 8,7 procents Seadgens. monetaruli politikis komitetis wina sxdomis Semdeg arsebuli prognozebiT, inflaciis Semcirebisaken mimarTuli faqtorebis gavlena gaizarda. fasebis zrdam gansakuTrebiT xanmokle moxmarebis sagnebze iklo, rac mosaxleobis inflaciis molodins amcirebs. mniSvnelovnad Semcirda sabazo inflaciis maCveneblebic. fuladi agregatebis zrdis tempebi kvlav uaryofiTia, rac savaraudod ekonomikuri aqtivobis Senelebis amsaxvelia. mokrZalebulia aseve ekonomikis dakreditebis zrdis tempic. saprognozo monacemebiT, mniSvnelovnad aris Semcirebuli importis moculoba, ramac valutis gacvliT kursze wnexi Seasusta.
   laris kursis simyare migrantebzea damokidebuli
   2009 wlis TebervalSi qveyanaSi Semosuli fuladi gzavnilebis nakadebis moculobam 52,4 mln aSS dolari Seadgina, rac 12,9 mln aSS dolariT, anu 19,8 procentiT naklebia 2008 wlis Tebervlis analogiur maCvenebelze. fuladi gzavnilebis moculobis Semcireba ruseTidan maTi nakadebis 12,1 mln. aSS dolariT, anu 30,9 procentiT klebam gamoiwvia. sxva qveynebidan fuladi gzavnilebis nakadebi, met_naklebad, imave doneze darCa.
   ucxoeTidan saqarTveloSi fuladi gzavnilebis 87,1 procenti im Svid umsxviles donor qveyanaze modis, saidanac aseTi gzavnilebis moculobam TebervalSi 1 mln. aSS dolars gadaaWarba. aRsaniSnavia, rom gasuli wlis TebervalSi aRniSnul Svid qveyanaze fuladi gzavnilebis mTliani moculobis 89,8 procenti modioda.
   aRsaniSnavia, rom 2009 wlis TebervalSi saqarTvelodan sazRvargareT 5,7 mln. aSS dolari gadaigzavna (6,4 mln. aSS dolari 2008 wlis TebervalSi). gadaricxvebi Semcirda ruseTsa da somxeTSi sul 683,7 aTasi aSS dolariT, xolo aSS_Si, TurqeTSi, ukrainaSi, israelsa da italiaSi gadaricxuli gzavnilebi sul 374,3 aTasi aSS dolariT gaizarda.
   gasuli saangariSo Tvis ganmavlobaSi ucxoeTidan Tanxis gadmogzavnisas swrafi fuladi gzavnilebis sistemebs Soris liderobdnen: Western Union_i 25,8, Anelik_i 14,1, Contact_i 12,1, Unistream_i 11,3, Money Gram_i 9,1, Ria 5,8, 4,4, Leader_i 4,2, Intel Express_i 4,1 procentiT.
   saqarTvelodan fuladi gzavnilebis ganxorcielebisas popularobiT sargeblobdnen Western Union_i 51,6 procentiT, Anelik_i 14,0, 9,8, Leader_i 4,5, Unistream_i 4,9, Contact_i 3,9, Money Gram_i 2,9 procentiT.


gamomcemeli: Tavisufali ekonomikis instituti da: saqarTvelos savaWro_samrewvelo palata